Verstrikt in de kindertijd

Gepubliceerd door Oliane op 4 september 2018

Het valt me op dat de meeste kindertherapeuten hun eigen vroegste geschiedenis nog niet echt onder ogen zijn gekomen. Het gevolg daarvan is dat ze onbewust hun jonge cliënten gebruiken als een soort scherm om hun eigen onverwerkte kindergevoelens op te projecteren. Alleen met als doel de eigen ouders te ontzien. Het verbaasde me dan ook niet in een column¹te lezen hoe de eigen kindertijd van de therapeut haar hindert het lijden van het kind mee te voelen onder een argeloze, onbewuste ouder. Zolang we ons afsluiten voor onze eigen vroegste geschiedenis en de idealisering van onze ouders niet is opgegeven, kunnen we het lijden van het kind dat we tegenover ons zien niet meevoelen. De gevoelens van het kind blijven voor ons dan onbegrijpelijk, omdat we ons eigen onderdrukte, verdrongen verleden nog niet gezien en gevoeld hebben.

Deze onbewuste – want verdrongen – emoties uit het verre verleden van de therapeut kunnen in de tekst gelezen worden als projectie van schuld en agressie, waarbij het kind gebruikt wordt als projectievlak. Wanneer we als kind teleurgesteld waren dat onze gevoelens en behoeften genegeerd werden door onze ouders en we niet boos mochten zijn uit angst voor het verlies van liefde en genegenheid, dan onderdrukken we die woede en ervaren we onszelf niet als woedend, maar die ander als slecht.² Deze droevigheid kan zich voordoen als volwassenen niet kunnen zien wat hun als klein kind is aangedaan en deze emoties verborgen moeten blijven.

De lezer die zijn lijden als kind gevoeld heeft, zal makkelijk deze projecties in de column signaleren. De geheime emoties kunnen bijvoorbeeld bevestigd worden in de gedachte van de therapeut dat moeder en kind in elkaars net verstrikt zitten. Dat veronderstelt namelijk dat het kind een aandeel heeft in of schuld heeft aan de problemen van moeder. Projecties van oude gevoelens uit de kinderjaren van de therapeut zijn ook te herkennen in de woorden: ‘Er is altijd ruzie. Lisa luistert slecht. Lisa wil altijd dat moeder meespeelt, maar als ze daar dan uiteindelijk tijd voor heeft, doet Lisa bokkig en nors. Moeder heeft het gevoel het bij Lisa nooit goed te kunnen doen. Het maakt haar onzeker en het lijkt wel hoe onzekerder en machtelozer ze wordt, hoe koppiger en bepalender het gedrag van Lisa.’

Deze kunnen niet begrepen worden vanuit het perspectief van het kind, omdat ze het slechte kind beschrijven. Het kind dat op de een of andere manier bijdraagt aan het leed van moeder. De therapeut geeft geen blijk van empathie, het kunnen meevoelen met wat het kind al ruim drie jaar heeft moeten doorstaan, en de boosheid en slaapproblemen worden niet gezien als reacties op pijnlijke ervaringen. Op deze manier blijven de vroege ouders van de hulpverlener gespaard van haar woede in de projectie dat de ander, het kind, slecht is. Maar het kind is niet slecht. Het is onschuldig en het laat in haar gedrag zien hoe ze moeder ervaart als haar levensbehoeften niet vervuld worden.      

De omschrijving van het meisje en de problemen doen me denken aan de zwarte pedagogie. Dat is een zienswijze waarin het kind altijd de schuld krijgt als de ouders het kind niet begrijpen, zoals Lisa niet begrepen wordt door haar moeder en de therapeut in haar meest belangrijke behoefte aan nabijheid waarover Lisa op de manier die ze tot haar beschikking heeft over vertelt als ze in haar wanhoop telkens opnieuw vraagt of moeder met haar mee wil spelen. Op dezelfde manier beschuldigen we het kind als we zeggen dat het koppig is, bokkig, nors en bepalend als we het kind niet begrijpen. Maar Lisa’s reactie van frustratie en boosheid is reactief en adequaat omdat het gericht is tegen de persoon, haar moeder, die haar pijn doet. Het is de gezonde agressie van het kind op onrecht en pijn. De therapeut begrijpt dat niet omdat ze haar eigen ouders spaart die haar ook zo behandeld hebben en ze haar eigen verleden niet kent en niet kan voelen als een kind. 

In de column kan men indirect de afwijzende houding lezen van de zorgverlener tegenover haar eigen gevoelsleven, die ze in het kind tegenkomt, en miskent dat de emotionele ontwikkeling van een kind de reactie is op de opstelling van moeder.⁴ Deze afwijzing van de eigen kindergevoelens kom ik bij de meeste hulpverleners tegen in het denkbeeld dat er iets in het kind gelegen kan zijn dat voor de ouders moeilijk is om mee te dealen. Dat hoorde ik bijvoorbeeld in deze video³ waarin psychiater dr. Carolyn Steinberg zegt dat we moeten kijken “what it is about the infant and what it is about the parents” dat tot de problemen leidt.

Steinberg beweert dat de genetische aanleg en het temperament van het kind herinneringen kunnen triggeren uit het verleden van de ouders. Volgens haar kunnen problemen bij het kind  dus een aangeboren oorzaak hebben. Steinberg is zich er echter niet van bewust dat ze met deze bewering haar eigen vroege gevoelens afwijst om haar eigen moeder te ontzien. Heel lang geleden heeft het hele kleine meisje dat Steinberg eens was, haar gezonde agressie en woede, als reactie op onvervuld gebleven behoeften, omgevormd in diepe schuldgevoelens. 

Wanneer we de oorzaak van problemen bij het kind leggen, miskennen we de angst van het kind de liefde van moeder te verliezen. Daarom onderdrukt het kind zijn gezonde woede als reactie op pijn en geeft het zichzelf de schuld van de problemen. De woede wordt als het ware omgevormd in schuldgevoelens. Later, als volwassene, wordt deze schuld en agressie geprojecteerd op de eigen kinderen of op patiënten. Ook in de opvatting van Rombouts dat een kind beknot mag worden in zijn vitaliteit met correctie en pedagogie, signaleer ik de afwijzing van de eigen gezonde woede en schuld. Op deze manier blijven de ouders gespaard; de onbewuste angst voor de ouders weerhoudt de therapeut ervan de waarheid te zien. De gedachte dat genetica en temperament de ‘trigger’ vormen voor ongemakkelijke, pijnlijke herinneringen aan de eigen kindertijd van de ouders, is in feite een afwijzing van de woede van het kind in de volwassene - van wie eens de vitaliteit en groei werd ingeperkt.

Het is waar dat een kind geboren wordt met een geschiedenis van negen maanden en met zijn eigen DNA, afkomstig van de ouders en de familie. Alice Miller zei hierover: ‘Die twee dingen kunnen samen effect kunnen hebben op het temperament, de voorkeuren, begaafdheid en aanleg. Maar de ontwikkeling van het karakter is echter afhankelijk van de vraag of het kind aan het begin van zijn leven, ook al in de baarmoeder, aandacht, bescherming, tederheid en begrip ervaart, dan wel afwijzing, koelheid, onbegrip, onverschilligheid en zelfs wreedheid.’ Hoe een kind zich emotioneel ontwikkelt, hangt af van wat het aan het begin van zijn leven van de moeder heeft ontvangen. Het kind is dus afhankelijk van wat de ouders zelf aan het begin van hun leven hebben gekregen, wat zij aan hun kind kunnen geven.

Als de bevindingen van een therapeut zijn dat het probleem (deels) bij het kind ligt, mist hij of zij de kans de intense gevoelens van het kind volledig mee te voelen en het traumatiserende effect dat moeders gedrag heeft op het kind. Dit beïnvloedt direct de houding van de therapeut naar de cliënt (de moeder). De therapeut verzuimt namelijk om ook de verbinding te maken met het kind dat de moeder zelf ooit was. Hierdoor wordt het kind in moeder niet gehoord en niet gezien en krijgt moeder niet de gelegenheid zich uit te spreken over haar eigen vroege ervaringen. De therapeut zal dan eerder geneigd zijn vragen over de kindertijd van de moeder te vermijden of de realiteit daarvan te bagatelliseren of er slechts bij stil te staan als dat niet te vermijden is. De mate waarin de hulpverlener haar eigen emotionele verwondingen heeft verwerkt is hierbij doorslaggevend; dit bepaalt of zij in staat is de kinderervaringen van de ouder(s) écht serieus te nemen en centraal te stellen.

Niet de genen en het temperament van het kind roepen gevoelens op in moeder aan haar eigen kindertijd, maar met Lisa speelt ze haar eigen vroege realiteit na. Lisa's reacties spiegelen moeders onderdrukte trauma's. Het zijn deze onverwerkte, onbewuste trauma’s die haar verhinderen de moeder te zijn die haar dochter nodig heeft, en waarmee ze haar kind in verwarring brengt en haar ziel verwondt. Moeder wordt nog steeds bepaald door de onopgeloste situatie van het kind dat ze eens was. Somberheid, onzekerheid, het machtsmisbruik als ze haar dochter ruw bij de arm pakt en het gebrek aan een antenne voor de kinderziel van haar dochter, zijn hier symptomen van. Moeders onderdrukte herinneringen maken het onmogelijk mee te voelen met de wereld van haar dochter en vanuit vreugde en liefde met haar te leven. Voordat deze ongelukkige moeder iets voor haar kind kan betekenen, moet er in therapie aandacht zijn voor haar vroege trauma's. Zoals Alice Miller schreef in Het drama van het begaafde kind (1997)⁴: een moeder kan alleen empathisch reageren voor zover ze bevrijd is van haar kindertijd, en ze moet wel niet-empathisch reageren wanneer ze door loochening van haar levenslot onzichtbare ketenen draagt. Hetzelfde geldt uiteraard voor vaders en voor therapeuten.  

Problemen in de ouder-kindrelatie verwijzen altijd naar emotionele verwondingen in de kindertijd van de ouders. Ik zie het als de taak van de zorgprofessional deze vroegkinderlijke gevoelens in de behandeling centraal te stellen. Pas als ouders de onderdrukte gevoelens uit hun kindertijd bevrijd hebben en tot rouw zijn gekomen over wat ze zelf als kind hard nodig hadden, maar niet hebben gekregen, ontstaat er empathie. Dit helpt ouders de behoeften van hun kind echt te zien, zich daar helemaal op te focussen en daaraan vreugde te ontlenen. Vanuit die vreugde en echte liefde kunnen zij de vrije wil van hun kind dienen.   

Behoeften zijn de levensenergie van het kind en vervulling is essentieel om zichzelf te kunnen zijn en zich te ontplooien op de manier zoals het dat zelf wil. In de eerste levensjaren van een kind draait alles om vervulling van behoeften. Behoeften die niet kunnen worden uitgesteld of genegeerd, omdat in de belevingswereld van een jong kind wachten op liefde geen liefde is. Lisa kan haar behoefte aan nabijheid en samenzijn met moeder niet uitstellen en wachten tot moeder tijd voor haar heeft. Dat is erg pijnlijk en stressvol voor haar, zoals Lisa met haar gevoelsreacties van frustratie, boosheid en de slaapproblemen aan moeder vertelt. Ze wil zich het middelpunt voelen van moeders belangstelling.

Hoe stressvol is het voor een kind als behoeften worden genegeerd of de vrije wil wordt onderdrukt? Ontwikkelingspsychologe Marcy Axness schrijft in Parenting for peace⁵dat uit onderzoek blijkt dat voor elk ‘nee’ van de ouders het stresshormoon cortisol voor zo’n 12 uur verhoogd blijft in het bloed en voor een breuk zorgt in de binding met moeder. Volgens psychiater John M. Bowlby is die band namelijk volledig gebaseerd op het vervullen behoeften.⁶ Voor een kind voelt het niet vervullen van behoeften namelijk als onthouding van liefde en dat staat volgens Alice Miller voor een kind gelijk aan de dood.⁴

Kinderpsychotherapeut Robin Balbernie benadrukt in het vakblad Vroeg⁷ dat 'de vroege ervaringen in de eerste levensjaren bepalend zijn voor de rest van ons leven en dat hierin een belangrijke opdracht ligt voor de zorgprofessional.’ Volgens Balbernie is dat ‘de ouder-kindrelatie optimaliseren en een veilige gehechtheid bevorderen’. Maar dat kan alleen als we de ouders helpen een bewuste confrontatie aan te gaan met het leed uit de kindertijd en daarover tot rouw te komen. Want dan zijn we als ouders beter in staat de behoeften van ons kind te vervullen en onze eigen behoeften daaraan ondergeschikt te maken in die eerste, zo kritische levensjaren. Als dat niet gebeurt, moet het kind zich aanpassen aan de wensen en behoeften van de ouders. Het opgeven van de eigen behoeften voor die van de ouders gaat altijd ten koste van het ware, authentieke zelf van het kind en er vindt verarming plaats van de ziel. Dit gaat gepaard met ernstig lijden. Bewust ouderschap begint daarom met het voelen van het eigen lijden als klein kind. Dat maakt ons gevoelig voor het lijden van een kind.

Maar als de therapeut gevangen zit in het net van haar kindertijd, dan kan zij de ongelukkige, onwetende moeder niet helpen. Ook kan ze dan het emotionele leven en de integriteit van het kind niet beschermen. Dat laatste kan ze namelijk alleen als ze hen niet belast met haar eigen onderdrukte gevoelens uit het verleden, én heeft doorleefd dat het op wreedheid neerkomt als behoeften van het jonge kind niet worden bevredigd. De therapeut uit de column heeft haar eigen vernederingen niet beleefd, anders was de projectie niet nodig van schuld en agressie en zou ze het misbruik direct gesignaleerd hebben toen moeder Lisa met machtsuitoefening bij de arm pakt en op een stoel zet. We pakken een vriend of collega immers ook niet bij de arm en dwingen hem op een stoel te blijven zitten. Maar de hulpverlener herkent het onrecht niet, omdat het haar zelf ook is overkomen en haar gevoelens hierover onderdrukt zijn.

Deze gebeurtenis is een gemiste kans om onvoorwaardelijk een pleitbezorger van het kind te zijn. De zorgprofessional had bijvoorbeeld tegen moeder kunnen zeggen: ‘Kim, ik zie dat Lisa dat niet fijn vindt en behoefte voelt aan respect.’ Moeder had zich vervolgens met empathie aan Lisa kunnen verontschuldigen, waardoor Lisa zich erkend voelt en gerespecteerd. Hierdoor kan het beschadigde vertrouwen in moeder groeien en leert Lisa haar eigen grenzen kennen en deze ook te verdedigen. Zodra er geen gevaar meer is moeders liefde te verliezen kan ze ook vertellen of laten zien aan moeder wat haar woedend maakt of pijn doet. Door volledig de kant van het kind kiezen, ervaart het kind dat gevoelens en behoeften serieus worden genomen. Met deze juiste informatie in het lichaam opgeslagen weet het later wat goed is voor haar en wat beslist niet. Doordat ze haar echte gevoelens bij haar ouders heeft mogen ervaren, leert ze te vertrouwen op haar eigen innerlijke kompas, in plaats van op opgelegde regels over wat wel of niet mag.

Bij moeder zouden er misschien voor het eerst gevoelens gewekt kunnen zijn van het kind dat ze zelf eens was dat dezelfde behandeling kreeg. Deze ervaring zou haar kunnen helpen toegang te krijgen tot haar eigen geschiedenis. Ze had de gelegenheid gekregen haar waarheid te ontdekken over haar kindertijd, die ze met haar dochter herhaalt, en te kunnen groeien in haar ouderschap en in de persoon die ze al is. Dat kan alleen als de therapeut haar angst heeft overwonnen voor haar vroege ouders en kan meevoelen met de vernederingen van een kind, omdat ze de vernederingen uit haar kindertijd bewust gevoeld heeft. Pas dan kan de vicieuze cirkel doorbroken worden van onbewust ouderschap naar bewust ouderschap, die begint met het VOELEN van de eigen pijn als klein kind onder argeloze ouders. Want met het voelen van het eigen lijden, schreef Alice Miller in een van haar boeken, krijgt men antennes voor het lijden van een kind.

 ¹Rombouts, J. (2017). Verstrikt in elkaars net. Vroeg ¦ Kennisplatform Jonge Kind. Geraadpleegd op 25 augustus 2018, van https://www.vakbladvroeg.nl/column-verstrikt-elkaars-net/

² Miller, A. (1992). Gij zult niet merken. Tachtig jaar psychoanalyse.

³KidCareCanada. (2013, 12 januari). Rejection and its impacts on a child's development [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=sgh0DVAOtl4

⁴Miller, A. (1997). Het drama van het begaafde kind. Op zoek naar het ware zelf.  Van Holkema & Warendorf/Unieboek.

⁵Axness, M. (2012). Parenting for peace: Raising the next generation of peacemakers.

⁶Bowlby, J. (1958). The nature of the child's tie to his mother. International Journal of Psycho-Analysis, 39, 350-373. Geraadpleegd op 1 september 2018, van http://www.psychology.sunysb.edu/attachment/online/nature%20of%20the%20childs%20tie%20bowlby.pdf

⁷Redactie Nieuwsbrief Vakblad Vroeg. (2018, 17 augustus). Aanjager '1001' Critical Days - Preventie is de sleutel. https://www.vakbladvroeg.nl/aanjager-1001-critical-days-preventie-is-de-sleutel/

De spelling, grammatica en helderheid van de tekst heb ik gecontroleerd en aangepast met AI.